Gegrepen door onderzoek aan reumafactor

Nu weet ik zeker dat ik na mijn studie onderzoek wil blijven doen! Bij mijn vorige stage was iedereen nogal in zichzelf gekeerd. Zelf ben ik juist een mensenmens. Ik begon te twijfelen of het onderzoekswereldje wel iets voor mij was. Maar hier bij Sanquin, waar ik onderzoek doe aan reumafactor, is de sfeer compleet anders. Iedereen is open en helpt elkaar. Ik kan me heel goed voorstellen dat ik hier later als onderzoeker werk. 

Na mijn bachelor Biomedische Wetenschappen aan de UVA volg ik nu de master Biomolecular Sciences aan de VU. Die gaat overal lekker diep op in. Ik leer veel over de nieuwste technieken. Op de website van Sanquin zag ik stageplekken bij verschillende onderzoeksgroepen. Ik had mijn zinnen gezet op de groep van Theo Rispens. Ik had het idee dat ik bij Theo veel kon leren. Dat blijkt helemaal waar, het is zelfs nog gaver dan ik had verwacht! Willem Falkenburg, mijn directe begeleider, is arts. Ik leer veel van hem, en met mijn biomedische achtergrond vullen we elkaar heel goed aan.

Reumafactor

We doen onderzoek aan reumafactor. Dat is een type antistof dat veel voorkomt bij reumapatiënten. Voor de diagnose van reuma wordt reumafactor in het bloed bepaald. Het is niet bekend of reumafactor een rol speelt bij het ontstaan van de ziekte. Waar reumafactor aan bindt, is ook niet precies duidelijk. Tijdens mijn stage hebben we daar een iets beter beeld bij gekregen. Wie weet draagt mijn onderzoek in de toekomst bij tot meer inzicht in het ontstaan van de ziekte. Of tot een verbeterde diagnostische test… Dat zou toch prachtig zijn?

Practicum

Sanquin kwam op mijn pad tijdens mijn bachelor bij de UVA. Het vak immunologie wordt door Sanquin-medewerkers gegeven. Tijdens dit vak leer je alles over het afweersysteem. Bij het practicum werd ik gegrepen door het onderzoek. Dit was precies wat ik wilde. Later heb ik nog geassisteerd bij dat zelfde practicum. De stap om een stageplaats bij Sanquin te zoeken was toen snel gemaakt. Aan het eind van dit jaar rond ik mijn studie af. Wat ik daarna wil gaan doen? Ik hoop dat ik onderzoek kan blijven doen bij Sanquin!

Jana Koers loopt stage op de afdeling Immunopathologie van Sanquin.

Eerder geplaatst op http://www.sanquin.nl/actueel/blog-overzicht/gegrepen-door-onderzoek-aan-reumafactor/

Award voor Sanquin-onderzoek aan kanker

Sanquin-onderzoeker Robbert Spaapen ontvangt een Bas Mulder award van Alpe d'HuZes / KWF Kankerbestrijding. Met de bijna 800.000 euro gaat hij onderzoeken of een bestaand medicijn ter behandeling van enkele stofwisselingsziekten ook ingezet kan worden als immunotherapie tegen kanker.

Immunotherapie is een veelbelovende behandeling bij vergevorderde kanker. Toch heeft meer dan de helft van de patiënten er geen baat bij. Robbert Spaapen gaat met de onderzoeksbeurs uitzoeken of een bestaand medicijn ingezet kan worden om immunotherapie te verbeteren of aan te vullen. “Dit geneesmiddel herstelt zieke cellen bij patiënten met bepaalde stofwisselingsziekten”, legt Spaapen uit. “Sinds kort weten we dat dit medicijn ook tumorcellen beïnvloedt. Het verandert de buitenkant van tumorcellen waardoor ze beter zichtbaar worden voor het afweersysteem. De huidige immunotherapieën zijn erop gericht om het afweersysteem te activeren, maar er bestaat nog geen immunotherapie die de zichtbaarheid van tumorcellen vergroot”. Verder wil Spaapen met zijn onderzoeksgroep analyseren hoe tumormateriaal afkomstig van patiënten verandert door dit medicijn: “We hopen daarmee nog meer aangrijpingspunten voor deze nieuwe vorm van immunotherapie te vinden”.

Personalized medicine

Met de Bas Mulder Award wil Spaapen vaststellen of deze vorm van immunotherapie echt bij patiënten met kanker gebruikt kan worden. “Niet alle tumoren kunnen veranderd worden met dit medicijn, dus we gaan uitzoeken welke patiënten de meeste kans hebben om op deze nieuwe vorm van immunotherapie te reageren. Zo voorkomen we onnodige behandelingen”, zegt Spaapen. In een vervolgstudie kan het medicijn daadwerkelijk op kankerpatiënten worden uitgetest. Omdat het al wordt voorgeschreven bij andere ziekten, is er al veel bekend over dosering en veiligheid. Hierdoor kan het sneller worden ingezet dan een geheel nieuw medicijn.

Bas Mulder

De Bas Mulder Award is vernoemd naar Bas Mulder, een jonge deelnemer van de jaarlijkse Alpe d'HuZes fietstocht tegen kanker. Hij overleed in 2010 op 24-jarige leeftijd aan lymfklierkanker. In deze ronde krijgen 5 onderzoekers de naar hem vernoemde geldprijs.

http://www.sanquin.nl/actueel/meer-dan-bloed/award-voor-sanquin-onderzoek-aan-kanker/

Infecties te lijf met gevangen afweercellen

De meeste afweercellen stromen met het bloed mee door het lichaam, op zoek naar ontstekingshaarden. In de longen bevinden zich echter ook plaatselijke, uiterst effectieve afweercellen. Deze vaste bewoners zijn gespecialiseerd in het uitschakelen van virussen en bacteriën die in de longen huishouden. Onderzoekers van Sanquin hebben samen met Australische collega’s opgehelderd waardoor die cellen daar blijven zitten. Dit kan helpen om in de toekomst slimmere vaccins te ontwikkelen, die sturen op de aanmaak van plaatselijke afweer. Ze publiceren dit vandaag in Science.

Voor een optimale afweer is de plaatselijke T-cel, een bepaald type afweercel, heel belangrijk. Deze cellen verblijven permanent in organen zoals de longen, en zijn pas kort geleden ontdekt. “We dachten lange tijd dat T-cellen na het uitschakelen van bijvoorbeeld een griepvirus in de longen meteen weer terug de bloedbaan in kropen”, vertelt Klaas van Gisbergen, groepsleider bij Sanquin. “Dat is waar deze afweercellen zich doorgaans bevinden, onderweg naar een volgende infectie”. Hoe komt het nou dat sommige T-cellen zich in de weefsels vestigen? Van Gisbergen en zijn groep vergeleken bloed-T-cellen met weefsel-T-cellen in een experimenteel infectiemodel. “We vonden dat T-cellen die in het weefsel achterblijven het eiwit Hobit aanmaken. Hobit schakelt een aantal processen in de cel uit, waardoor de T-cel niet meer weg kan: hij blijft gevangen in het weefsel. Dat is heel handig voor onze afweer, want de volgende keer dat het griepvirus de kop opsteekt, liggen de anti-griep T-cellen al in de longen klaar, daar waar ze het hardst nodig zijn”.

Locale bescherming

Ook in de huid, lever en darmen kwam van Gisbergen plaatselijke T-cellen tegen. In al die T-cellen wordt Hobit aangemaakt. Hobit zorgt dat ook in die organen T-cellen rond blijven hangen in het weefsel waar ze voor het eerst actief waren. Daardoor zijn ze gespecialiseerd in de afweer tegen lokale infecties. Van Gisbergen: “We hebben ontdekt dat T-cellen in de organen verder sterk van elkaar verschillen. Ze passen zich helemaal aan het omringende orgaanweefsel aan. Dat maakt ze alleen nog maar effectiever”. In de organen blijven T-cellen hun leven lang paraat. Dankzij hun geheugen zijn ze optimaal toegerust om ziekteverwekkers meteen bij binnenkomst uit te schakelen. Vaccinatie maakt ook gebruik van het geheugen van het afweersysteem. Na een vaccinatie bouwen we voor langere tijd, soms wel voor de rest van ons leven, immuniteit op. “Als het mogelijk is vaccins te ontwikkelen die sturen op aanmaak van plaatselijke T-cellen, dan kunnen deze nog betere bescherming bieden”, stelt van Gisbergen. “Dat we weten dat Hobit daarvoor belangrijk is, brengt ons weer een stapje verder bij de ontwikkeling van krachtige vaccins”.

Beurs voor uitbreiding bloedstollingsonderzoek bij Sanquin

Aan Maartje van den Biggelaar is een persoonlijke beurs van de Landsteiner Stichting voor Bloedtransfusieresearch (LSBR) toegekend, een prestigieuze beurs voor 4 jaar. Ze onderzoekt met behulp van een zeer gevoelige massaspectrometer hoe stollingseiwitten uit de bloedstroom worden weggevangen en wat de invloed is van stromend bloed op dit proces. Meer inzicht hierin maakt de weg vrij om langer werkende bloedstollingsmedicijnen te ontwikkelen.

Patiënten met een tekort aan werkzame stollingsfactoren hebben snel last van bloedingen. Daarom is het nodig de patiënt extra gezuiverde stollingsfactoren via injecties in het bloedvat toe te dienen. Helaas verdwijnen deze extra eiwitten snel weer uit het bloed, patiënten met ernstige bloedingsziekten moeten dus heel vaak behandeld worden. De wijze waarop ons lichaam stollingsfactoren uit het bloed verwijdert, is grotendeels onbegrepen.

De kracht van stromend bloed

Maartje van den Biggelaar wil met de toegekende beurs gedetailleerd uitzoeken hoe stollingsfactoren uit ons bloed verdwijnen. Ze spitst zich daarbij toe op de rol van de bloedstroom, een nog onontgonnen terrein. “Tijdens de bloedstolling en ontsteking plakken bloedplaatjes en witte bloedcellen aan de vaatwand. Het klinkt misschien tegennatuurlijk, maar we weten dat dankzij de kracht van stromend bloed moleculen op de buitenkant van bloedplaatjes, witte bloedcellen, en de vaatwand van vorm veranderen. Pas dan kunnen deze aan elkaar binden”. We denken dat de bloedstroom ook een belangrijke rol speelt bij het verwijderen van stollingseiwitten uit het bloed. Daarom willen we nu heel gedetailleerd gaan kijken wat de bloedstroom doet op de vorm en binding van stollingseiwitten aan cellen die zich aan de binnenkant van de vaatwand bevinden".

Massaspectrometrie

Van den Biggelaar maakt bij haar onderzoek gebruik van geavanceerde massaspectrometrie: “Een massaspectrometer kan heel nauwkeurig informatie geven over alle eiwitten in een mengsel. Met deze techniek kunnen we niet alleen zien welke eiwitten aan welke moleculen op de cel, zogeheten receptoren, binden, maar we kunnen ook precies identificeren welke delen van die moleculen daarbij betrokken zijn. Daarnaast zien we wat er met het oppervlak van de cel gebeurt als je die onderwerpt aan de kracht van stromend bloed. Ook willen we weten welke processen er binnenin een cel plaatsvinden als deze stollingsfactoren opneemt”. Het onderzoek spitst zich toe op het stollingseiwit factor VIII, zijn partner von Willebrand factor en LRP1, een receptor die stollingseiwitten uit het bloed verwijdert. “Als we begrijpen hoe deze eiwitten aan elkaar binden, kunnen we factor VIII-varianten gaan maken die net zo goed zorgen voor voor bloedstolling, maar minder goed binden aan de receptor en daardoor minder snel worden weggevangen”, legt van den Biggelaar uit. “Dit geeft nieuwe inzichten om stollingsmedicijnen te ontwikkelen die langer in het bloed blijven. Hopelijk leidt dit onderzoek in de toekomst tot verbeterde stollingsmedicijnen die patiënten minder vaak hoeven toe te dienen”. 

---

Sanquin viert Halloween

Bij Sanquin vinden wij bloed doodgewoon. Bloed is ons dagelijks werk. We nemen het af, bewaren en onderzoeken het. We halen het op en brengen het weg. Bergen kennis over bloed zit in ons hoofd. Bloed zit ons gewoon in het bloed. Maar zaterdag 31 oktober jaagt bloed ons toch echt de stuipen op het lijf. Om ons heen talloze bloedzuigers, vampiers en Dracula’s. Hoe dat komt? Vanavond zijn we op bezoek bij de Halloween Science Horror Night in Naturalis te Leiden. 

Aan de tand gevoeld

Had Dracula een bloedziekte? Helpt een transfusie met bloed van een jonge donor tegen ouderdom? Kan je door blijven bloeden na afloop van een donatie? Waar komen die mythes vandaan, wat is er waar en wat niet? Jonge onderzoekers van Sanquin zitten klaar om dit soort vragen te beantwoorden.

Professor Ellen van de Schoot wordt aan de tand gevoeld door Volkskrantredacteur Maarten Keulemans die alles uit haar trekt over bloedtransfusies. In de 17e eeuw kregen mensen bloedtransfusies van dieren. Hoe liep dat af? Hoe goed kunnen we tegenwoordig bloedgroepen van donor en ontvanger op elkaar afstemmen? Kan kweekbloed een uitkomst bieden? Groepsleider Jaap van Buul neemt ons met een 20PK micropresentatie mee in een reis door het bloedvat. Waar je met de stroom mee kan varen, maar ook dwars door de wand van het bloedvat kan kruipen. Als je een cel bent, tenminste.

Inmiddels zijn we van de schrik bekomen. We voelen ons hier helemaal op onze plek. Bloed is en blijft tenslotte echt ons ding.

  http://www.sanquin.nl/actueel/bloedweetjes/sanquin-viert-halloween/

Veilig verkeer door de bloedvatwand

Dubbelpublicatie afdeling Moleculaire Celbiologie

Dubbelsucces voor de afdeling Moleculaire Celbiologie van Sanquin. Twee onderzoeks- groepen publiceerden in het zelfde nummer van het vooraanstaande blad the Journal of Cell Science. Beide groepen onderzoeken hoe witte bloedcellen vanuit de bloedbaan bij een infectiehaard in het lichaam kunnen komen. Daarvoor moeten deze afweercellen door de bloedvatwand heen kruipen. De groep van Jaap van Buul onderzoekt hoe de bloedvatcellen onderling goed aan elkaar vast blijven zitten om zo te voorkomen dat er lekkage optreedt. Degroep van Mar Fernandez-Borja bekijkt hoe de witte bloedcel naar de ontstekingshaard toe beweegt.

Bloedvaten zijn geen ondoordringbare buizen. Er vindt druk verkeer plaats van bloedcellen en moleculen vanuit de bloedbaan naar de weefsels en weer terug. Bij ontstekingen gaan witte bloedcellen vanuit het bloed naar de bacteriehaard toe. De beweging van de witte bloedcellen door de bloedvatwand heen is een specialistisch proces, waarbij bloedcellen en bloedvatwand nauw samenwerken. Bij chronische ontstekingsziekten en veroudering gaat dit proces vaak minder gecontroleerd, waardoor de vaatwand gaat lekken. Dit leidt tot slagaderverkalking, atherosclerose. Meer inzicht in de manier waarop bloedvatcellen aan elkaar vast zitten en vast blijven zitten tijdens een ontstekingssituatie kan bijdragen aan een betere behandeling van patiënten. En dat geldt ook voor patiënten die bacteriën niet goed kunnen opruimen.

Sluisdeur

Ilse Timmerman, promovendus bij de groep van Van Buul, heeft laten zien dat het enzym Trio heel belangrijk is om de bloedvatcellen bij elkaar te houden. Ze heeft de bloedvatcellen bestudeerd met een speciale microscopische techniek. “Behalve de verdeling van eiwitten over de cellen kunnen we zo ook de eiwitactiviteit in beeld brengen”, legt Timmerman uit. Ze onderzocht hoe de vaatwand lekkage voorkomt onder situaties waarbij een ontsteking is nagebootst. “Door Trio blijven de bloedvatcellen verbonden met een soort sluisdeuren, waardoor cellen kunnen passeren zonder dat er vloeistof lekt”. De onderzoekers hebben voor deze publicatie samengewerkt met andere groepen uit Amsterdam en ook uit de VS.

Prioneiwit

De groep van Mar Fernandez-Borja bestudeerde het transport van een bepaald type witte bloedcel, de monocyt, door de bloedvatwand. Bij ontsteking bleek het prioneiwit een belangrijke verkeersregelaar te zijn. Ontspoorde prioneiwitten leiden tot zogeheten prionziekten, waarbij de hersenen worden aangetast. In zijn normale functie zit het eiwit op de buitenkant van vrijwel alle cellen. Alleen wat het eiwit werkelijk doet is niet bekend. Bij witte bloedcellen lijkt het eiwit belangrijk te zijn voor een gecontroleerde manier van bewegen. Om door de vaatwand heen te kunnen kruipen ondergaan witte bloedcellen een aantal veranderingen. “Zodra ze aanhaken aan bloedvatcellen worden witte bloedcellen langer en smaller, ze ontwikkelen een voor- en achterkant” legt promovendus Dion Richardson uit. “De voorkant neemt een duik tussen de enkele laag bloedvatcellen, terwijl de achterkant, de uropod, als een soort ankertje aan de bloedvatwand vast blijft. Vervolgens trekt de witte bloedcel zijn anker in en kruipt door de vaatwand heen”. Bij witte bloedcellen die het prioneiwit missen is het anker niet goed gevormd waardoor ze ongeremd door de bloedvatwand heen naar de weefsels bewegen. “We denken dat het prioneiwit ons beschermt tegen een te sterke afweerreactie tijdens ontstekingen”. Het tijdschrift wijdde een redactioneel commentaar aan deze twee artikelen en plaatste een microscoopopname van Timmerman op de cover.

Publicaties:
Timmerman et al. J Cell Sci 2015; 128(16):3041-54.
Richardson et al. J Cell Sci 2015; 128(16):3018-29.

Redactioneel: A Trio for Rac1 at endothelial junctions
Prion protein slows down monocytes

Met bloedtransfusie en zwangerschap het immuunsysteem doorgronden

Het verbaast me nog steeds dat niet iedereen die een bloedtransfusie krijgt antistoffen tegen bloedgroepen aanmaakt. Los van de ABO bloedgroepen, die we bij donor en ontvanger altijd goed op elkaar afstemmen, hebben we nog honderden andere bloedgroepen op onze rode bloedcellen. Je hebt nooit een perfecte match.Toch maken maar weinig mensen antistoffen tegen die bloedgroepen. Op mijn afdeling zoeken we uit waardoor dat komt.

Sommige bloedgroepen blijken voor ons immuunsysteem heel opvallend te zijn, zoals de Kell bloedgroep. Andere bloedgroepen blijven vrijwel altijd onder de radar. Er zijn daarnaast ook persoonsgebonden eigenschappen die bepalend zijn voor een immuunreactie. Sikkelcelpatiënten zijn een mooi voorbeeld. Sommige patiënten hebben hun hele leven bloedtransfusies nodig. Daarvoor is vrijwel nooit 100% gematcht bloed beschikbaar. Toch maakt maar 30% van de sikkelcelpatiënten antistoffen tegen donorbloed aan.

Zwangerschap

Ook zwangerschap leert ons heel veel over ons immuunsysteem. Vroeger, toen de preventieve rhesusprik nog niet bestond, zag je dat slechts een minderheid van alle risico-moeders antistoffen tegen hun baby’s gingen aanmaken. Het lijkt erop dat het immuunsysteem bij de ene mens gewoon veel makkelijker gealarmeerd raakt dan bij de ander. We zijn nu op zoek naar genetische factoren die uitmaken of iemand makkelijk of moeilijk antistoffen aanmaakt. Dat onderzoek doen we onder een grote groep rhesus D-negatieve zwangere vrouwen die -ondanks de rhesusprik- antistoffen zijn gaan maken tegen hun rhesus D-positieve baby. Wij gaan op zoek naar de genen die daarvoor bepalend zijn. Zowel zwangerschap als bloedtransfusie vormen zo een prachtig model om de werking van het immuunsysteem te bestuderen.

Prof. Ellen van der Schoot is hoofd van de afdeling Experimental Immunohematology bij Sanquin.

Wereldreumadag 12 oktober 2015

Sanquin staat op 12 oktober stil bij Wereldreumadag. Omdat we al tientallen jaren onderzoek doen aan deze auto-immuunziekte.

Er is nog veel onduidelijk over het ontstaan van reuma. We zijn wel steeds beter in staat om reuma vast te stellen of te voorspellen of iemand met pijnklachten in de toekomst reuma zal krijgen. Daarvoor doen we bij Sanquin onderzoek aan biomarkers, moleculen in het bloed die in verband kunnen staan met de ziekte. En ontwikkelen we nieuwe testen om die bij patiënten te kunnen meten. Zodat reumatologen met de juiste behandeling de ziekte tot staan kunnen brengen om zo blijvende gewrichtsschade te voorkomen. Sanquin werkt daarvoor samen met diverse ziekenhuizen en reumakliniek Reade.

Biologicals

Veel reumapatiënten hebben baat bij een behandeling met biologicals, medicijnen gebaseerd op natuurlijke eiwitten. Sanquin ondersteunt biologicalstherapie met testen waarmee de bloedspiegels van biologicals gemeten kunnen worden. Hierdoor kunnen patiënten makkelijker op een optimale dosering worden ingesteld. “Nu krijgt nog elke patiënt de zelfde hoeveelheid geneesmiddel toegediend, je wil toe naar een situatie waarin elke patiënt dezelfde medicijnconcentratie in het bloed heeft”, vertelt reumatoloog Gertjan Wolbink, verbonden aan Sanquin, in Medisch Contact. Bij Sanquin werken de divisies Research, Diagnostiek en Reagents nauw samen bij de ontwikkeling van nieuwe testen voor biologicals, testen die wereldwijd beschikbaar zijn. Hiermee draagt Sanquin bij aan een steeds beter perspectief voor reumapatiënten.

http://www.sanquin.nl/actueel/bloedonderzoek/wereld-reumadag/